Postmodernizm, 20. yüzyılın ikinci yarısında modernizmin katı kurallarına, evrensel doğrularına ve “tek doğru tasarım” anlayışına tepki olarak gelişen düşünsel, sanatsal ve tasarımsal bir yaklaşımdır.
Postmodernizm;
- çoğulculuğu,
- ironiyi,
- eklektizmi,
- geçmişten alıntıları,
- süslemeyi,
- farklı stillerin bir arada kullanılmasını
önemser.
Bu nedenle Postmodernizm tek bir görsel stile indirgenemez.
Bazen son derece renkli ve eğlenceli, bazen tarihsel referanslarla dolu, bazen de bilinçli olarak abartılı olabilir.
Postmodernizm Nasıl Ortaya Çıktı?
Postmodernizm özellikle 1960’lı yıllardan itibaren güçlenmeye başladı.
Modernizm uzun süre boyunca sadelik, işlevsellik ve evrensel tasarım ilkelerini savunmuştu.
“Biçim işlevi takip eder” fikri modern tasarımın temel düşüncelerinden biri hâline gelmişti.
Ancak zamanla bazı sanatçı, mimar ve tasarımcılar bu yaklaşımın fazla katı olduğunu düşünmeye başladı.
Her yapının sade olması mı gerekiyordu?
Her tasarım işlevsel olmak zorunda mıydı?
Süsleme gerçekten gereksiz miydi?
Postmodernizm büyük ölçüde bu soruların sonucunda gelişti.
Postmodernizmin Temel Felsefesi
Postmodernizm tek bir doğru veya evrensel estetik anlayışı olduğunu kabul etmez.
Bunun yerine farklı kültürlerin, dönemlerin ve tasarım anlayışlarının bir arada bulunabileceğini savunur.
Bu nedenle Postmodern tasarımcılar geçmişten özgürce alıntılar yapabilir.
Klasik bir sütun neon renge boyanabilir.
Antik mimari biçimleri modern malzemelerle yeniden yorumlanabilir.
Popüler kültür öğeleri yüksek sanatla yan yana kullanılabilir.
Bu özgürlük Postmodernizmin en önemli özelliklerinden biridir.
Postmodernizmin Özellikleri
Postmodern eserlerde belirli bazı ortak özellikler görülebilir.
Eklektizm
Farklı dönemlere ve stillere ait unsurlar aynı tasarım içinde bir araya getirilebilir.
İroni
Postmodernizm çoğu zaman kendisini fazla ciddiye almaz.
Mizah, abartı ve bilinçli kitsch kullanımı oldukça yaygındır.
Tarihsel Referanslar
Geçmiş tasarım stilleri yeniden yorumlanabilir.
Klasik mimari, Art Deco, Pop Art veya başka akımlar aynı tasarım içinde kullanılabilir.
Süsleme
Modernizmin reddettiği dekoratif öğeler Postmodernizmde tekrar önem kazanır.
Renk
Canlı, beklenmedik ve kontrastlı renk kombinasyonları sıkça kullanılır.
Kuralsızlık
Postmodern tasarım tek bir sistem veya estetik kurala bağlı kalmak zorunda değildir.
Modernizm ve Postmodernizm Arasındaki Fark
Postmodernizmi anlamanın en kolay yollarından biri onu modernizmle karşılaştırmaktır.
Modernizm;
- sadelik,
- işlevsellik,
- düzen,
- evrensellik
üzerine kuruludur.
Postmodernizm ise;
- çeşitlilik,
- ironi,
- süsleme,
- kişisel yorum,
- tarihsel referanslar
üzerine kuruludur.
Kısaca;
Modernizm “doğru tasarım nedir?” diye sorarken, Postmodernizm “neden tek bir doğru tasarım olsun?” diye sorar.
Postmodernizm ve Mimarlık
Postmodernizm mimarlıkta oldukça güçlü bir etki yaratmıştır.
Modernist mimarinin sade kutu biçimli yapıları yerine daha renkli, dekoratif ve tarihsel referanslara sahip binalar ortaya çıkmıştır.
Postmodern mimarlar klasik mimari unsurları yeniden kullanmaya başlamıştır.
Ancak bu unsurlar genellikle doğrudan kopyalanmaz.
Abartılı, ironik veya beklenmedik biçimlerde yorumlanır.
Robert Venturi ve Postmodern Mimarlık
Postmodern mimarinin en önemli isimlerinden biri Robert Venturi’dir.
Venturi modernist mimar Ludwig Mies van der Rohe’nin ünlü “Less is more” sözünü tersine çevirerek;
“Less is a bore.”
ifadesini kullanmıştır.
Yani;
“Az sıkıcıdır.”
Bu ifade Postmodernizmin modernist sadeliğe karşı tavrını oldukça iyi özetler.
Venturi mimarlığın karmaşık, çelişkili ve tarihsel referanslarla dolu olabileceğini savunmuştur.
Michael Graves ve Postmodernizm
Michael Graves, Postmodern mimarlığın en tanınmış isimlerinden biridir.
Tasarımlarında klasik mimari unsurları modern ve renkli biçimlerle yeniden yorumlamıştır.
Graves aynı zamanda ürün tasarımında da etkili olmuş ve Postmodern tasarımın gündelik nesnelere taşınmasına katkı sağlamıştır.
Charles Moore ve Piazza d’Italia
Postmodern mimarinin önemli örneklerinden biri Charles Moore tarafından tasarlanan Piazza d’Italia’dır.
Bu projede klasik Roma mimarisinden alınan sütunlar, kemerler ve renkli dekoratif unsurlar birlikte kullanılmıştır.
Ancak klasik mimari ciddi ve tarihsel biçimde değil, daha eğlenceli ve teatral bir şekilde yorumlanmıştır.
Bu yaklaşım Postmodern tasarımın temel özelliklerinden biridir.
Memphis Group ve Postmodern Tasarım
Postmodern tasarım denildiğinde en önemli oluşumlardan biri Memphis Group’tur.
Memphis Group, 1981 yılında İtalyan tasarımcı Ettore Sottsass öncülüğünde Milano’da kuruldu.
Grup modernist tasarımın sade ve ciddi yaklaşımına karşı çıktı.
Tasarımlarında;
- parlak renkler,
- geometrik desenler,
- asimetrik formlar,
- plastik yüzeyler,
- beklenmedik renk kombinasyonları
kullandılar.
Memphis tasarımları bazen oyuncak gibi, bazen çizgi film estetiğini andıran oldukça enerjik bir görünüme sahiptir.
Ettore Sottsass ve Postmodern Tasarım
Postmodern ürün ve mobilya tasarımının en önemli isimlerinden biri Ettore Sottsass’tır.
Sottsass’ın en ünlü tasarımlarından biri Carlton Bookcase adlı kitaplıktır.
Bu tasarım geleneksel bir kitaplıktan oldukça farklıdır.
Renkli geometrik parçalar ve eğik formlar kullanır.
Mobilya yalnızca işlevsel bir nesne olmaktan çıkar ve adeta bir heykel gibi görünür.
Postmodernizm ve Grafik Tasarım
Postmodernizm grafik tasarım dünyasında da büyük bir kırılma yaratmıştır.
Modernist grafik tasarım düzenli grid sistemleri ve sade tipografi kullanıyordu.
Postmodern tasarımcılar ise bu kuralları bilinçli olarak bozdu.
Tasarımlarda;
- üst üste binen yazılar,
- farklı yazı karakterleri,
- düzensiz gridler,
- kolaj,
- güçlü renkler,
- deneysel tipografi
kullanılmaya başladı.
Postmodern Tipografi
Postmodern tasarımda tipografi yalnızca okunabilir olmak zorunda değildir.
Harfler bazen görsel bir öğe olarak kullanılır.
Yazılar;
- döndürülebilir,
- kesilebilir,
- üst üste bindirilebilir,
- farklı boyutlarda kullanılabilir.
Bu yaklaşım özellikle 1980’ler ve 1990’larda deneysel grafik tasarımın önemli bir parçası hâline gelmiştir.
David Carson ve Postmodern Grafik Tasarım
Postmodern grafik tasarımın en önemli isimlerinden biri David Carson’dır.
Carson özellikle Ray Gun dergisindeki deneysel sayfa tasarımlarıyla tanınır.
Tasarımlarında geleneksel grid sistemlerini ve tipografi kurallarını sık sık bozmuştur.
Bazı yazılar zor okunabilir hâle gelirken metin ile görsel arasındaki sınır da ortadan kalkmıştır.
Bu yaklaşım 1990’ların grafik tasarım estetiğini güçlü biçimde etkilemiştir.
Wolfgang Weingart ve Yeni Dalga Tipografisi
Wolfgang Weingart, İsviçre grafik tasarımının katı kurallarını sorgulayan önemli tasarımcılardan biridir.
Weingart’ın deneysel tipografi yaklaşımı daha sonra New Wave Typography olarak adlandırılan anlayışın gelişimine katkı sağlamıştır.
Metinlerin farklı açılarda kullanılması, harf aralıklarının değiştirilmesi ve katmanlı kompozisyonlar Postmodern grafik tasarım üzerinde büyük etki yaratmıştır.
Postmodernizm ve Pop Art
Postmodernizm ile Pop Art arasında güçlü bir ilişki vardır.
Her iki hareket de yüksek sanat ile popüler kültür arasındaki sınırı sorgular.
Pop Art;
- reklam,
- çizgi roman,
- ünlüler,
- tüketim ürünleri
gibi gündelik kültür unsurlarını sanatın içine taşımıştır.
Postmodernizm ise bu yaklaşımı daha da genişleterek farklı dönemleri, stilleri ve kültürel referansları bir araya getirmiştir.
Postmodernizm ve Kitsch
Kitsch, aşırı süslü, gösterişli veya bazen “zevksiz” kabul edilen tasarımlar için kullanılan bir kavramdır.
Modernist tasarım kitsch estetiğini genellikle reddeder.
Postmodernizm ise kitsch ile bilinçli olarak oynayabilir.
Plastik yüzeyler, neon renkler, abartılı desenler ve popüler kültür imgeleri tasarımın merkezine taşınabilir.
Bu yaklaşım Postmodernizmin elitist sanat anlayışına karşı tavrının bir parçasıdır.
Postmodernizm ve İç Mekân Tasarımı
Postmodern iç mekânlar oldukça özgür ve karakterli olabilir.
Farklı dönemlere ait mobilyalar aynı alanda kullanılabilir.
Örneğin klasik bir sandalye modern bir masa ve Memphis tarzı renkli bir lambayla birlikte kullanılabilir.
Postmodern iç mekânlarda;
- geometrik desenler,
- parlak renkler,
- sıra dışı mobilyalar,
- heykelsi objeler,
- farklı malzemeler
bir araya getirilebilir.
Postmodern Renk Paleti
Postmodern tasarımın belirli bir renk paleti yoktur.
Ancak özellikle 1980’lerin Postmodern estetiğinde;
- pembe,
- turkuaz,
- sarı,
- mor,
- kırmızı,
- siyah,
- pastel tonlar
sıkça görülür.
Bu renkler çoğu zaman beklenmedik kombinasyonlarla kullanılır.
Postmodern Mobilya Tasarımı
Postmodern mobilyalarda işlevsellik tek başına yeterli değildir.
Mobilya aynı zamanda bir ifade aracıdır.
Bu nedenle bir sandalye yalnızca oturmak için tasarlanan bir nesne olmak zorunda değildir.
Mizahi, heykelsi veya şaşırtıcı bir obje olabilir.
Bu düşünce Memphis Group tasarımlarında açık biçimde görülür.
Postmodernizm ve Moda
Postmodern düşünce moda dünyasında da oldukça etkilidir.
Farklı dönemlerden stillerin karıştırılması, yüksek moda ile sokak modasının birleşmesi ve bilinçli şekilde abartılı tasarımlar Postmodern yaklaşımla ilişkilendirilebilir.
Vintage parçaların modern tasarımlarla birlikte kullanılması da bu çoğulcu anlayışın günümüzdeki örneklerinden biridir.
Postmodernizm ve Dijital Tasarım
Postmodern estetik dijital dünyada yeniden güç kazanmıştır.
Özellikle son yıllarda;
- brutalist web tasarımı,
- Y2K estetiği,
- retro dijital grafikler,
- maksimalist tasarım,
- kolaj tabanlı sosyal medya görselleri
Postmodern düşünceyle benzer özellikler taşır.
Bu tasarımlar çoğu zaman modernist sadeliği bilinçli olarak reddeder.
Postmodernizm ve Maksimalizm
Postmodernizm ile Maksimalizm arasında güçlü bir bağ vardır.
Her iki yaklaşım da sadelik fikrine karşı daha fazla renk, desen ve görsel unsur kullanabilir.
Ancak Maksimalizm esas olarak estetik bir yaklaşımken Postmodernizm daha geniş bir kültürel ve düşünsel çerçevedir.
Postmodern tasarımcı için mesele yalnızca “daha fazla” kullanmak değildir.
Farklı anlamları, referansları ve dönemleri bir araya getirmektir.
Postmodernizm ve Minimalizm Arasındaki Fark
Minimalizm tasarımda gereksiz unsurları azaltmaya çalışır.
Postmodernizm ise gerektiğinde tasarıma daha fazla katman eklemekten çekinmez.
Minimalizm;
“Bunu çıkarabilir miyiz?”
diye sorarken Postmodernizm bazen;
“Bunun yanına başka ne ekleyebiliriz?”
diye sorar.
Bu nedenle iki yaklaşım tasarım dünyasında oldukça farklı ruh hâllerini temsil eder.
Günümüzde Postmodernizm
Postmodernizm belirli bir döneme ait sanat hareketi olarak görülse de fikirleri günümüz kültüründe yaşamaya devam eder.
Bugün tasarımcılar geçmiş dönemlerden özgürce referans alıyor.
1980’ler estetiği yeniden yorumlanabiliyor.
Antik heykeller dijital grafiklerle bir araya getirilebiliyor.
Klasik tipografi neon renklerle kullanılabiliyor.
Bu özgür karıştırma anlayışı büyük ölçüde Postmodern düşüncenin bıraktığı mirastır.
Postmodernizm Neden Önemli?
Postmodernizm tasarım dünyasına büyük bir özgürlük kazandırmıştır.
Tek bir doğru tasarım sistemi olmadığını göstermiştir.
Tasarım;
- eğlenceli,
- çelişkili,
- dekoratif,
- ironik,
- nostaljik
olabilir.
Aynı zamanda geçmiş ile geleceği, yüksek kültür ile popüler kültürü aynı yüzeyde buluşturabilir.
Bu düşünce günümüz tasarım dünyasının çeşitliliğini anlamak açısından oldukça önemlidir.
Postmodernizm Neden Hâlâ Güncel?
Günümüzde internet sayesinde farklı dönemlere ve kültürlere ait görsellere aynı anda erişiyoruz.
Bir tasarımcı aynı projede 1970’lerden, 1990’lardan ve çağdaş dijital kültürden ilham alabiliyor.
Bu durum Postmodernizmin temel düşüncesiyle oldukça uyumludur.
Artık tasarım dünyası tek bir estetik doğrultusunda ilerlemiyor.
Birbirinden tamamen farklı stiller aynı anda var olabiliyor.
Bu nedenle Postmodernizm, günümüz görsel kültürünü anlamak için hâlâ önemli bir referans noktasıdır.
Sonuç
Postmodernizm, modernizmin katı kurallarını sorgulayarak sanat ve tasarım dünyasına daha özgür, renkli ve çoğulcu bir yaklaşım kazandırmıştır.
Robert Venturi, Michael Graves, Ettore Sottsass ve Memphis Group gibi isimler sayesinde mimariden mobilyaya, grafik tasarımdan iç mekâna kadar pek çok alanda etkili olmuştur.
Postmodernizm bize tasarımın her zaman sade, ciddi veya kurallı olmak zorunda olmadığını hatırlatır.
Bazen farklı dönemleri karıştırmak, kuralları bozmak, mizah kullanmak ve hatta bilinçli biçimde “fazla” olmak da tasarımın kendisi olabilir.
Belki de Postmodernizmi en iyi özetleyen düşünce şudur:
Tek bir doğru estetik yoktur.
Brutalizm, 1950’lerden itibaren özellikle mimaride gelişen ve ham beton, güçlü geometrik kütleler, açıkta bırakılan strüktür ve süsten arındırılmış işlevsel yaklaşım ile tanınan bir tasarım anlayışıdır. Modernizmin işlev odaklı çizgisiyle bağlantılı olduğu için Bauhaus ile birlikte değerlendirmek faydalıdır. Sadelik ve azaltma bakımından Minimalizm ile bazı ortak yönleri bulunsa da Brutalizm daha ağır, ham ve yapısal bir estetik sunar.
Brutalizm ile Minimalizm ve modernist tasarım arasındaki farkları daha net görmek için Sanat Akımları Karşılaştırma Rehberi içeriğini inceleyebilir; ham yüzeyler, büyük geometrik bloklar ve güçlü kütlesel kompozisyon gibi görsel özellikleri ayırt etmek için Sanat Akımlarını Nasıl Tanırsınız? rehberine geçebilirsiniz.
Brutalizmin mimari, iç mekân ve günümüzde yeniden yorumlanan grafik ve web tasarımı üzerindeki etkilerini daha geniş biçimde görmek için Sanat Akımlarının Sinemaya, Mimariye, İç Mekâna ve Grafik Tasarıma Etkisi rehberini kullanabilirsiniz. Brutalizmin daha sonraki tasarım anlayışlarıyla kurduğu karşıtlığı görmek için Postmodernizm içeriğine de geçebilirsiniz.
Brutalizmin sanat ve tasarım tarihi içerisindeki yerini görmek için Sanat Akımları Kronolojisi ve diğer hareketlerle birlikte değerlendirmek için Tüm Sanat Akımları: Tarihçesi, Kronolojik Sıralaması ve Özellikleri merkez rehberlerini kullanabilirsiniz.
